Czy ciało osoby z anorexia jest mądre?

Autor: Redaktor Nienazarty

Warto zapytać, dlaczego dokarmianie osób z anorexia nervosa nie przynosi rezultatu – mówi dr Małgorzata Starzomska, psycholog, autorka badań i publikacji na temat zaburzeń odżywiania –  W tym miejscu bardzo wiele wyjaśnia mechanizm homeostazy, którymi rządzą się organizmy, a który został bardzo trafnie nazwany przez Cannona (1963) „mądrością ciała” (ang. „The Wisdom of the body”, w skrócie: WOB). Jak twierdzi Obuchowski (2000, s. 102), Cannon „po raz pierwszy doprowadził do powszechnej świadomości ludzi wiedzę o tym, jak subtelny i precyzyjny mechanizm równowagi wewnętrznej zwany homeostazą, utrzymuje całość procesów życia w założonych biologicznie standardach. Ilość cukru i soli we krwi, spalanie tlenu w tkankach, usuwanie produktów rozkładu materii żywej – utrzymywane są  na określonym poziomie niezależnie od zmian w świecie zewnętrznym, aż do przekroczenia granic, w których ramach życie jest możliwe. Ta stałość równowagi wewnętrznej utrzymywana w warunkach zmian równowagi zewnętrznej możliwa jest również dzięki realizacji ogólnej strategicznej zasady (…). Na przykład, gdy powstaje niedobór dostarczanego z zewnątrz tlenu, następuje podwyższenie uwalniania cukru z posiadanych w organizmie zapasów, po dłuższym czasie wzrasta we krwi liczba czerwonych ciałek, następuje spowolnienie zachowania się człowieka, zmieniają się jego preferencje, osłabia się aktywność procesów mózgowych. Nawet część szczególnie »tlenożernej« tkanki, z jakiej składa się mózg, zostaje wyeliminowana i dopiero po pokonaniu tej ostatniej bariery obrony życia następuje śmierć (por. Mazur, 1966; Mazur, 1976). Następnie badacz stwierdza „Z kolei braki dostawy pokarmu z zewnątrz powodują, że organizm zaczyna żywić się sobą, przetwarzaniu zaś zaczyna ulegać tłuszcz, spalane są mięśnie, a na końcu organy wewnętrzne, czego wynikiem jest śmierć. Wiele zmian w ustroju występuje antycypacyjnie, zanim nastąpi zakłócenie równowagi wewnętrznej. Tak na przykład organizm jednostki szykującej się do walki zawczasu wytwarza substancje chemiczne zwiększające energię działania, serce wzmaga pracę, dostarczając więcej tlenu tkankom, przygotowując je do wzmożonego wysiłku. Żołądek wytwarza sygnał głodu, zanim nastąpi »głód tkanek«, a organizm odkłada zapasy tłuszczu, zanim nastąpi głód. Oznacza to, że proces homeostazy polega nie tylko na włączaniu coraz to bardziej złożonych mechanizmów zachowania równowagi wewnętrznej, ale i na wyprzedzaniu możliwych zmian tej równowagi. Ta zasada zmian antycypacyjnych jest bardzo ważna z punktu widzenia zainteresowań psychologii, gdyż już na najniższym poziomie aktywności jednostki przejawia się główna funkcja mózgu, jaką jest przewidywanie zdarzeń (s. 103).

   Według Cannona (1963) głównym zadaniem mechanizmu WOB jest utrzymanie zdrowia, i ulepszenie jego jakości.  To on kontroluje procesy w ciele tak, aby uczynić je zdrowszym, a jego  rolę można porównać do zadania dyrygenta. Orkiestra składa się z procesów tworzenia muzyki (muzyków), i zadaniem dyrygenta jest uczynić doskonałym przedstawienie orkiestry. Podczas, gdy dyrygent skupia się na estetyce, celem mechanizmu WOB jest ulepszenie zdrowia. Orkiestra mogłaby grać bez dyrygenta, lecz jej przedstawienie mogłoby ulec pogorszeniu. Kiedy mechanizm WOB „dba” o homeostazę, on motywuje zmęczony organizm do odpoczynku,  głodny organizm do poszukiwania jedzenia, a organizm, który jest chory – do poszukiwania pomocy.

   Jak wskazują wyniki najnowszych badań, anorexia nervosa może stanowić paradoksalnie przejaw mechanizmu WOB, przy czym należy tutaj wymienić trzy ważne czynniki, przemawiające za tym stwierdzeniem.

   Po pierwsze, jak wspomniano w punkcie poświęconym porównaniu schizofrenii i anorexia nervosa, ta ostatnia może stanowić obronę przeciwko psychozie lub załamaniu psychicznemu (Mazzolini, 2002). Czyż nie można się tutaj dopatrywać pewnej zadziwiającej „intuicji” organizmu? Odpowiedź na pytanie wydają się ułatwiać wyniki badań, z których wynika, że intensywne odchudzanie się wpływa na poziomy serotoniny, która jak wiadomo wpływa na nastrój: nieobecnośc/obecność depresji nastroju; natomiast drugi ważny przejaw anorexia nervosa, a mianowicie ćwiczenia fizyczne powodują intensywną produkcję endorfin, czyli tak zwanych endogennych opioidów, które podwyższają nastrój. Ponieważ o intensywnych ćwiczeniach fizycznych jako autouzależnieniu od endorfin była mowa w punkcie poświęconym związkowi anorexia nervosa z nałogami, dlatego w tym miejscu rozwinięty zostanie temat  związku między ostrą dietą a serotoniną.

   Bogata literatura naukowa wskazuje, że u osób z anorexia nervosa występuje zaburzenie, genetycznie uwarunkowana dysregulacja: nadmierna aktywacja systemu serotonergicznego odpowiedzialnego za utrzymywanie optymalnych poziomów serotoniny w organizmie, a ponadto zjawisko to utrzymuje się po przyroście wagi (Barbarich, 2002; Frank i in., 2002; Ramacciotti i in., 2003; Steiger, 2004). Kaye i współpracownicy (2002a, 2002b, 2003) wykazali, że dieta podejmowana przez osoby z anorexia nervosa, może oddziaływać na poziom tryptofanu który jest uważany za prekursor serotoniny, (obniżając go), w ten sposób osoby z anorexia nervosa mogą próbować radzić sobie intuicyjnie ze złym nastrojem (który przejawia się między innymi dysforią i lękiem) spowodowanym dysregulacją systemu serotonergicznego.

   Po drugie, jedną z największych zagadek, z którymi stykają się badacze anorexia nervosa, są niezwykłe w stanie znacznego wychudzenia,  siły fizyczne wystepujące w tej chorobie (Malan, 1997).  Jedynym mechanizmem, który może to wytłumaczyć, jest obrona tak zwanego naturalnego (czyli genetycznie uwarunkowanego) ciężaru ciała (Seligman, 1994). Wewnętrzny „barometr” (można nazwać go „naturalnym ciężarem ciała”, albo mądrością ciała: WOB) powinien chronić organizm przed zbyt wysoką oraz zbyt niską masą ciała. Używam słowa „powinien”, ponieważ anorexia nervosa wydaje się wyłamywac spod tej kontroli.  Jednak organizm próbuje poradzić sobie z tym buntem.

   Jak wiadomo, bulimia nervosa rozpoczyna się identycznie jak anorexia nervosa, a mianowicie ostrą dietą. Jednak w jej wypadku, organizm radzi sobie z obniżająca się waga ciała za pomocą tak zwanego efektu rykoszetu (ang. rebound effect). Jest to swoista kontrregulacja (przeciwregulacja), która przejawia się wilczym apetytem, praktycznie niemożliwym do zaspokojenia. Natura (a właściwie mądrość ciała) dokonuje „zemsty” za ograniczanie jedzenia. która bywa określana jako„anorexia nervosa, która się nie udała”, widoczny jest mechanizm tak zwanej „przeciwregulacji” lub „kontrregulacji”, nazywany efektem rykoszetu (ang. rebound effect) (Seligman, 1994; Palmer, 2003b). W anorexia nervosa osoba opiera się bardzo skutecznie swoim głęboko skrywanym przed otoczeniem pragnieniom jedzenia   (Bruch, 1973, s. 265, cyt. za: Malan, 1997, s. 31). Ale system WOB przychodzi z pomocą, broniąc tak zwanych genetycznie ustalonych poziomów tłuszczu (ang. set points) (Coscina i Dixon, 1983) (Niektórzy autorzy używają terminu uregulowane poziomy tłuszczu, ang. settling points; Berridge, 2004). Według teorii dotyczącej obrony ustalonych poziomów tłuszczu (inaczej nazywana teorią bronionych poziomów tłuszczu), istnieją mocne podstawy do stwierdzenia, że skuteczność/wydajność wykorzystania/ zużytkowania pożywienia wzrasta podczas okresów wzmożonej diety i zaraz po ewentualnym zakończeniu takiej diety. Oznacza to, że organizm w tym okresie wymaga dostarczenia mniejszej (niż przed dietą) liczby kalorii, aby utrzymać niezmienioną wagę ciała, albo, inaczej mówiąc, dostarczanie organizmowi podobnej jak przed dietą liczby kalorii, powoduje przyrost masy ciała (a nawet otyłość); oczywiście taka sama liczba kalorii przed okresem diety nie powodowała przyrostu masy ciała.

   W tym miejscu warto zwrócić uwagę, że bunt, depresja z próbami samobójczymi pacjentów z anorexia nervosa jako ich reakcja na „aplikowanie” im podwójnych porcji obiadu, wydaje się w ramach teorii bronionych poziomów tłuszczu zrozumiała. Pacjenci ci rzeczywiście czują to, co rzeczywiście zachodzi w ich organizmie: oni naprawdę bardzo szybko tyją. Z drugiej teoria ta niesie ważną wskazówkę dla lekarzy: zjedzenie pojedynczej (a nie podwójnej porcji objadu) wystarczy, bo dla organizmu osoby z anorexia nervosa, ta jedna porcja oznacza porcję „podwójną”.

   Po trzecie, anorexia nervosa niekiedy „ostrzega” organizm przed innymi chorobami, często śmiertelnymi chorobami, na przykład O’Brien i współpracownicy (2001) opisują historię młodej kobiety, w przypadku której jednofotonowa tomografia izotopowa  wykonana z powodu niskiej wagi ciała wykazała całkowicie niezależną od anorexia nervosa chorobę: oponiaka mózgu we wczesnej fazie mózgu; kobieta ta powiedziała „Anorexia ocaliła mi życie”

Autor: dr Małgorzata Starzomska więcej:https://psychologia.wfch.uksw.edu.pl/starzomska